Geitbåt og naust
Geitbåten på veg til åpninga av Krifast-sambandet i 1992.
Det står 2 gamle klenodier nede ved fjorden på garden Nylenda i den vakre Hoemsbukta. Det eine er ein berømt geitbåt, (som stod utstilt på Bergsøya då Gro Harlem Brundtland opna Krifast-sambandet i 1992) Det andre eit stort værslitt naust frå ca. 1760, det vil sei rundt 250 år gamalt. Det er Håkon Tofte på Romsdalsmuseet som p.g.a. byggemåten anslår denne alderen. Den bratte skråninga i terrenget, gjer at naustet står på langs med fjøra, slik at båtstøa gjer ein sving opp og bort åt dei doble naustdørene. Den tømmra øver-langveggen og gavlen mot nord er kledd med ståande bordkledning, kanskje for å unngå snødrev inn på båtane vinterstid, og for å få mindre gjenomtrekk i naustet. Trekk i naust gjer at båtane tørkar unødig mykje mellom kvar gong dei er i bruk. Det kan føre til sprekker i bordgangane. Dørstolpane på hengslesia av dørblada, er lagra med eit bua trestykke oppe og nede. Let ein opp dei doble dørene, ser ein inn på eit grovt golv av tjukke, breie planka. Golvplankane og veggkledninga på øversida er skorne på oppgangssag. Det kan ein sjå på dei tversgåande rette ripene etter sagbladet. Denne oppgangs-saga stod truleg ein stad ned med sjøen her på Hoem. Meir om dette under prosjekt sagbruk.
Geitbåten
Det andre klenodiet er ein 150 år gamal geitbåt, som Elling Olsen (Nylenda) kjøpte midt på 1800 talet. I alle desse 150 åra, har den stått i det gamle Nylenda-naustet. Der har den blitt tatt godt vare på, og fått passe med fuktigheit og skygge. Temperaturen er stabil i slike store naust, der tomta som her, er utgroven inn i bakken. Torvtaket, som no er skifta ut med bølgeblikk, har og vore med på å stabilisera temperaturen og fuktigheita. Vi håper naustet kan bli restaurert ein gong, og få tilbake torvtaket, slik at det framleis kan ta vare på den flotte geitbåten. Trebukken som held båten oppreist inne i naustet, er hoggen ut av ei trestamme, der 2 greiner som framleis sit på, spriker ut og stabiliserer bukken, der han står på skrå ned mot båtkjølen. Denne bukken er antakeleg like gamal som naustet, og har stått under andre båtar som stod her før. Kva slag båt det har vore, kan ein berre gjette seg til, men størrelsen på naustet kan vel tilseia at det har stått store båtar her før også. Kanskje ein liknande geitbåt?
Geitbåten som står i naustet i dag er bygd i Varvika i ca. 1850. Egil Warvik, som starta Warvik mek, har fortalt at den er bygd på garden Innistua i Varvik. Båtbyggar var Jon Pederson Flemmen. I bygdeboka står det at det budde ein båtbyggar til på garden den tida, det var ungkaren Tore Størkerson Brubekken. Så ein kan vel gå ut i frå at det var dei to i lag som bygde denne båten, og sikkert mange fleire båtar, uten at det står noko om det i bygdeboka.
Det måtte vera ein fordel å vera to, for det er mykje arbeid med ein slik 4-roings-geitbåt. Lengda på båten frå framstamn til akterstamn er: 7.45 m og største breidde er : 1.9 m. Det er 4 bord på kvar side midt på, og det breiaste er 40 cm. Spanta inne i båten er festa til skroget med trenagla. Borda i skroget er festa til kvarandre med jarnnagla. Dei eldste naglane hadde runde haud, men seinare kom nagla med 4-kanta haud. Så det fint forma roret, på 1.6 m, av eit kraftig trestykke, vokse i bue. Opphenget til roret er smidd, og det arbeidet gjorde båtbyggarane sjølve, for Jon Pederson Flemmen var og smed. 4 par lange smekre årar på 3.35 m, fylgde med. Den lange mastra på 5 m, ligg også her i naustet, ilag med lastekarmane eller drigglene . Drigglene var bruka for å verne mot sjøskvett og gji båten høgare sider, så den, under segling ikkje skar seg full av sjø, om den var tungt nedlasta. Det er uklart kven som sydde seglet til båten, men det er ikkje utenkeleg at det er sydd på garen Innistua det og. Så ein kan gå ut ifrå at båten kom i frå Varvika ferdig rigga og klar til bruk. Då var den også innsmurd fleire strøk med milebrend rot-tjære, inn- og utvendig. Fururøtene dei trekte tjæra ut av, fann dei under nybrottsarbeid i utmarka. Spesielt bra var røtene som låg i myrjorda, den inneheldt mykje tjære. Ein kan såleis forstå at det var lagt ned mykje arbeid i kvar båt, og båtane frå Innistua i Varvika hadde ord på seg for å vera av god kvalitet, og var difor etterspurde.
Overlevering av geitbåten til den nye eigaren, kunne kanskje fåregå omlag slik ?
Ein fin vårdag etter at den ferdige båten hadde lege på svai nokre dagar for å trutne, kom dagen då båtbyggarane Jon Pederson Flemmen og Tore Størkerson Brubekken skulle segla ut til Hoem for å overlevera båten. Dette ville dei helst gjera sjølve, både som eit fint avbrekk i ein travel kvardag, men også for å teste ut båten. Dei såg det var fine forholda bortpå fjorden, og gledde seg til turen.
Elling Olsen på Nylenda, som hadde bestilt han, hadde lenge savna ein skikkeleg båt, etter at den forrige rett og slett var utsleten. Det var ikkje lenger botevon, etter utallige reperasjona. Så no stod han og sonen, ilag med drengen nede ved naustet og såg etter 4-roingen som skulle koma ut fjorden ved middagstid i dag….. Og så, etter litt venting, fekk dei sjå ein båt runde Varvik-neset og sette kursen mot Hoemsbukta og Nylenda-naustet. Det brune rå-seglet var oppe, og båten heldt god fart i den gode børa som landvinden ga ut fjorden . Båten låg høgt i sjøen og kleiv oppå bårene som ei geit, sjølv om karane hadde lagra godt med segl-steina i båten. Det er den høgreiste baugen, med langt overheng, knekkspantet og dei rundhøvla borda i skroget, som gjer at denne båt-typen går så lett og høgt i sjøen, og har halvplanande egenskap. Løftet i springet eller baugen, gjer at det kjem luft under skroget i fart, og båten planer. .
« Der kjem dei!….. Å sjå kor han kliv!” Det var Elling, den nye eigaren som ropa, der han stod heilt nede i fjøresteinane, så sjøen vaska rundt dei høge skinnstøvlane hans. Elling var ikkje kjend for å vise følelsa slik, men no greidde han ikkje halde seg. Han hadde betalt det meste av den kostbare båten på forskudd, og hadde gått i spenning heile vinteren. No vart denne spenninga plutseleg utløyst, og han byrja i glede å rope og veive med armane til dei to ute i båten: « Hitover !», ropa han, men det var ikkje nødvendig, dei to ute i båten, visste godt kvar Nylendastøa var.
5-6- båtlengder frå land, låra dei seglet, og lot båten gli av si eigen framdrift inn til karane som stod i støa og venta, med sterke armar klare til å ta imot. Den gode lukta av den tjærebreidde båten blei sterkare, då han sklei opp i støa og inn i armane til dei nye eigarane. «Sett bukkane under båten, så han står godt,» befalte Elling.
No kunne han og sonen endeleg sjå båten på nært hald, og det var litt av eit syn. Elling blei stolt der han stod. Dette blir ein fin kyrkjebåt, ja kanskje den finaste, og med den lengste mastra i soknet, tenkte han, og såg båten føre seg der han låg oppdregen blant dei andre kyrkjebåtane i fjæra nedom Tingvollkyrkja. Han bestemte seg der og då for å ta med dei to bukkane, som no stod under båten, til Tingvoll, slik at båten kunne stå fint der borte og, under gudstjenesta.
Elling tok så fram den heimesydde pengeboka i gulna skinn han hadde med, og betalte gladeleg ut restbeløpet for båten. Han trykte så hendene deira og sa: “Ja, takk no. Det va noko til gjilde båt dåkke har laga til meg. Førsteklasses furu ser eg, og så mykje utstyr». Båtbyggarane smilte til svar og med eit godt tak rundt dei kjærkomne pengeseddlane i brok-lomma, returnerte dei til Innistua i Varvika. Ein ny geitbåtkjøl låg alt på beddingen der, og venta på dei to dyktige båtbyggarane.
Uttalelsa ombåten
Jon Godal, Tromsø, den fremste eksperten på geitbåtar i landet, har besiktiga båten og uttalt: « Geitbåten på Nylenda er eit leksikon for framtidige geitbåtbyggere. Etter den nye kulturminneværnloven kunne jeg værnet båten på stedet, men dersom den blir utstilt og tatt 100% vare på, kan det ver en løsning. Men då må den få passe med fuktighet så den ikke sprekker, og alt utstyret må følge med. Den har riktige mål og er i god stand etter alderen. Båten er tverrstammt, med god letting, slik den sørlige varianten av geitbåten, også kalla »Romsdaling» skal vera. Det er også uvanlig med så mye utstyr som det er her. Slik som: teiner, (det er lister som skal forebygge slitasje), vidjeband på keipane til alle årene, driggler eller lastekarmer, årene, roret , mastra , gamle vadbein , mm, alt er her. Dette er ein stor skatt for Hoem og for landet.»
Båten i bruk :
Historie frå 1920, om då båten for siste gong var i bruk, som kirkebåt. Edvard Hoem fortel til Paul Hoem (Paul er tidlegare eigar av båten), den 23.11.1992.
Edvard hadde lese i eit julehefte om 4-røringen på Hoem, og ville fortelle om då han var med på den siste turen båten hadde som kyrkje-båt 10.oktober i 1920. Det var konfirmasjon på Tingvoll, og Harald Gagnat (Volla) var konfirmant. Olav Lamvik hadde ein liten motorbåt som ikkje kunde ta med alle frå Hoem, da det også var konfirmant i Varvika. En flokk ungdommer fra bygda ville være med Harald på konfirmasjonsdagen, og de dro 4-røringen på sjøen og rodde dei 10 km. til Tingvoll. Disse var med: Olav E. Hoem (Nylenda), Jens P. Hoem (Sørhoem), Arne P. Hoem (Sørhoem), Karsten P. A .Hoem (Gara), Arne P. A. Hoem (Gara), Sigurd J. Hoem (Myrå), Jon J. Hoem (Myrå), Johan A. Hoem (Vikjen) og Edvard P. Hoem (Sørhoem), som var yngste mann og styrmann. Etter gudstjenesta rodde vi frå Tingvoll samtidig som motorbåten starta, og det blei kapproing utover fjorden. Gjeitbåten var lettrodd og vi held god fart, slik at vi kom til Hoem samtidig med motorbåten, fortel Edvard. For å terge dei i motorbåten, reiste vi oss opp i geitbåten og slo floker, som skulle forestille at vi ikke hadde gått varm av roturen over fjorden frå Tingvoll. Edvard, som no, i 1992, bur på Gjemnes sjukeheim, er den eneste av dette mannskapet som lever i dag « fortel Paul.
Kristen Magnar Johanson Hoem (myrå) fortel om geitbåten:
Eg kan hugse som 10-åring i 1925, at far min, Johan Simenson leigde geitbåten til frakting av plank og bord heim frå Kvalvåg-saga. Vi hadde tidlegare laga ei flåte av tømmerstokkane vi skulle skjære, og slepa den utover etter ein færing vi hadde . Slepinga gjorde vi når sjøen var minkande, og straumen gjekk ut fjorden, same veg som vi skulle,» men det var likevel ein stri tørn å få tømmeret til Kvalvåg », kan eg hugse.
Etter skjæringa og nokre dagar med tørking på Kvalvåg, leigde så Johan geitbåten i Nylenda og dei rodde utover mot Kvalvågholmane, svinga så opp i bukta der saga låg, ved den gamle dam-muren til Kvalvåg-isbruk. Der lesste dei ombord matrialane dei eigde, og returnerte innover fjorden. Komne til Hoemsbukta, rodde dei bort til dampskipskaia med lasta og fekk den på land der. Så var det å gå opp til Myran og hente hest og kjærre, returnere til kaia og ta til å frakte dei skorne materialane heim. Det blei fleire tura, for merra var gamal og vegen er bratt opp til Øver-Hoem, før den endeleg flata ut sørover mot Myran.
Geitbåten hadde dei, etter lånet, sett inn i naustet, langsmed den tømra øverveggen. To gamle bukkar stod under skroget til støtte, årane stod på høgkant mot den kraftige samhaldstokken, med åreblada opp, som dei hadde fått beskjed om. Dei gamle dørene knirka likeins no som i alle dei andre 250 åra dei har vore hengsla på den grove gavlveggen, då Johan og Kristen gjekk ut og let dei att etter seg.
tekst av Arne-Johan Humberset